(Αποσπάσματα από το βιβλίο του Γιάννη Νίκα "Αναπολώντας τον Αγώνα του 1955 - 59, Προσωπικές Μαρτυρίες")

Οι Βαλκανικοί πόλεμοι

Ο αντιστράτηγος Δημήτριος Βάκας στο βιβλίο του "Ελευθέριος Βενιζέλος" που καλύπτει την περίοδο 1910-1920, στη σελίδα 34, αναφερόμενος στους Βαλκανικούς πολέμους σημειώνει: "Ένα δειλινό των μέσων Οκτωβρίου 1912 ξεκινούσαμε με το τάγμα μας υπό τον ταγματάρχη Μαυρομιχάλη και διασχίζοντας την Λεωφόρον Κηφισίας, πήραμε τον ηλεκτρικό. Ο κόσμος ενθουσιωδώς μας χειροκροτούσε και εκεί στου Ζαχαράτου χαλούσε ο κόσμος από ζητωκραυγές και ευχές φίλων και αγνώστων. Το τάγμα μας αποτελείτο από Αθηναίους, Έλληνες της Κύπρου, της Αμερικής και της Αιγύπτου. Σ' αυτό υπηρετούσαν οι αδελφοί Δραγούμη, οι αδελφοί Βαλαωρίτη, ο ηρωικώς πεσών στο Κιλκίς δεκανεύς Σχίζας εκ Κύπρου" και πολλοί άλλοι, τους οποίους ο στρατηγός αναφέρει ονομαστικά.

Ως εθελοντής στον Ελληνικό στρατό κατά τους Βαλκανικούς πολέμους συμμετείχε και ο ομοχώριός μας ιατρός Παναγιώτης Λεοντιάδης, πρώτος Κύπριος χειρούργος και παράγοντας της περιόδου στο νησί μας. Ο Λεοντιάδης υπήρξε και Παγκυπριονίκης αθλητής στους πρώτους Παγκύπριους Αγροτικούς Αγώνες το 1903. Με την έναρξη του πολέμου, ο Λεοντιάδης παράτησε την κλινική του και μαζί με άλλους Κυπρίους εθελοντές πήγαν στην Ελλάδα, όπου και επολέμησαν για το μεγαλείο του έθνους.

Στους δύο Παγκοσμίους πολέμους ο Κυπριακός Ελληνισμός έδωσε ξανά το παρόν του με χιλιάδες εθελοντές. Το χωριό μου η Άσσια συμμετείχε και αυτό με ένα σημαντικό αριθμόν τέκνων της, ο Γεώργιος Κωρκής, τα αδέλφια Γιωργαλλάς και Άντωνας Ματθαίου (ο Γιωργαλλάς τραυματίστηκε μάλιστα από οβίδα) ο θείος μου Γιάννης Διάκος - Τζιννής (αδελφός της μητέρας μου), ο Νικόλας Χατζηματθαίου, ο Γεώργιος Παρτού, που εκτός από τους δύο Παγκοσμίους πολέμους πήρε μέρος και πολέμησε στη Μικρασιατική εκστρατεία του 1920, ο Πέτρος Κουτατζιές, ο Ευθύμιος Τσιάκκας, ο Νικολός Πίττας, ο Κώστας Ττούτας, ο Αντώνης Μαυρομμάτης, ο Μιχάλης Μάκης, ο Ανδρέας Σκούρος, ο Αντώνης Χατζηχριστοφόρου, ο Χριστόφορος Τάκη, ο Γιάννης Χατζηλοΐζου και άλλοι.

Πολύ παραστατικό είναι ένα δημοσίευμα της εφημερίδας των Αθηνών "Καθημερινή", το οποίο βρήκα σχεδόν καταστρεμμένο πίσω από μια φωτογραφία του χωριανού μας Γεώργιου Παρτού που εμφανιζόταν με τη στρατιωτική του στολή, όταν υπηρετούσε στον Ελληνικό στρατό. Μέσα σε πλαίσιο είναι γραμμένο το εξής σημείωμα:

"ΟΙ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ ΚΥΠΡΙΟΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΑΙ

Οι Αθηναίοι είχον περιζώσει χθες μίαν ομάδα Κυπρίων στρατιωτών, οι οποίοι ήλθον δια να πολεμήσουν υπέρ της Μητρός Πατρίδος. Οι Κύπριοι εθελοντές αρρενωποί, ηλιοκαμένοι, αποφασιστικοί. ήσαν αντικείμενο μεγάλου ενθουσιασμού εκ μέρους των αδελφών Ελλήνων. Όταν μάλιστα κάποιος από τους ηρωικούς αυτούς νέους, είπε ότι η Κύπρος, η θυγάτηρ της αγωνιζόμενης μητρός, έσπευσεν εις το πλευρόν της πριν καν ακούση την πρόσκλησίν της, εσχηματίσθη μικρά διαδήλωσις, η οποία κατήλθε την οδόν Σταδίου με ζητωκραυγάς και με θούρια. Και το θέαμα ήτο από τα συγκινητικότερα".

Γεώργιος Παντελή Παρτός

Ο Γ. Παρτός πήγε στην Ελλάδα το 1914. Το 1916 ενεγράφη στην Εθνική Άμυνα, που είχε ιδρύσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Υπηρέτησε ως επιλοχίας στον 3ο λόχο της μεραρχίας Σερρών, υπό τον Μέραρχον Ζυμβρακάκη. Στη συνέχεια πήρε μέρος και πολέμησε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμοι. Η Μικρασιατική εκστρατεία που ακολούθησε, τον βρήκε ξανά πολεμιστή στα αφιλόξενα βουνά, στις πεδιάδες και τις ερήμους της Μικράς Ασίας.

Έζησε όλη την τραγωδία της υποχώρησης και το δράμα της Μικρασιατικής καταστροφής. Το 1923 γύρισε στην Κύπρο για να βρεθεί ξανά εθελοντής στρατιώτης στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπηρέτησε αρχικά στην Παλαιστίνη, μετά στην Αφρική και τέλος στο Μόντε Κασίνο της Ιταλίας.

Η 25η Μαρτίου 1948

Ένα άλλο γεγονός στραγγαλισμού της ελευθερίας είναι και αυτό που μου διηγήθηκε ο ομοχωριος μου Ανδρέας Βασιλειάδης, παράγοντας κατά την περιόδο αυτή.

Ήταν η 25η Μαρτίου 1948 όταν η κοινότητά μας θέλησε να γιορτάσει την Εθνική μας επέτειο. Μετά τη δοξολογία στην εκκλησία της Παναγίας, οι παριστάμενοι, έχοντας μπροστά την εικόνα της Μεγαλόχαρης με τα εξαπτέρυγα και τα Εθνικά μας σύμβολα, πορεύτηκαν προς το χωριό τραγουδώντας εθνικά τραγούδια.

Στο καφενείο του Δημήτρη Παντοπώλη στην κάτω ενορία, η πορεία σταμάτησε και ο Ανδρέας Βασιλειάδης εκφώνησε λόγο καλώντας τη Μεγάλη Βρετανία να εφαρμόσει και στην Κύπρο το δικαίωμα αυτοδιάθεσης που σίγουρα θα οδηγούσε στην ένωση της με την Ελλάδα. Ακολούθως η πορεία έφθασε στο οίκημα της Α.Τ.Ε. (ΠΕΚ) όπου μίλησε ο Θωμάς Μ. Μαλιάππης. Στη συνέχεια η παρέλαση κατέληξε στην πλατεία Αγίου Ιωάννου στην Πάνω ενορία, όπου, αφού εψάλη ο Εθνικός Ύμνος, ο κόσμος διαλύθηκε.

Δύο αστυνομικοί που παρακολουθούσαν τα διαδραματιζόμενα κατέγραψαν τα ονόματα δεκαοκτώ ατόμων, τους οποίους θεώρησαν ως πρωταγωνιστές της εκδήλωσης. Τους κατηγόρησαν για υποκίνηση στάσεως κατά της Αγγλικής διακυβέρνησης και για παράνομη συγκέντρωση. Πρώτοι κατηγορούμενοι ήταν οι δύο ομιλητές και ακολουθούσαν ο ιερέας Παπαηλίας Παπαλεοντίου και ο τότε Ιεροδιάκονος Μιχαήλ Ιωάννου. Η δίκη έγινε στα δικαστήρια Βατυλής και ο Παπαηλίας αφού πήρε το λόγο, έψεξε σε έντονο ύφος την Αγγλική διακυβέρνηση και τόνισε ότι και σε άλλη περίπτωση δεν θα διστάσει να πάρει ο ίδιος την Ελληνική σημαία και να τεθεί επικεφαλής. Το δικαστήριο επέβαλε στους δεκαοκτώ κατηγορουμένους πρόστιμο πέντε λιρών στον καθένα, που πληρώθηκε μετά από έρανο που έγινε στην κοινότητα.

Η περίοδος της Παλμεροκρατίας στην Κύπρο

Ο τότε κυβερνήτης της Κύπρου Σερ Ρίτσμοντ Πάλμερ εν όψει της ανα χωρησής του από το Νησί προέβαινε στους τελευταίους διορισμούς χωριτικών αρχών και συμβουλίων. Κανονικά η θητεία του Πάλμερ είχε τερματιστεί στις 20/12/1938 αλλά η Αγγλική Κυβέρνηση, παρέτεινε την παραμονή του για άλλους τέσσερις μήνες μέχρι τις 20/4/1939 "για λόγους δημοσίου συμφέροντος", όπως ανέφερε επίσημη ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε στις 12/12/1938.

Κατά την περίοδο της θητείας του, ο Πάλμερ είχε εφαρμόσει αυστηρά το διοριστικό σύστημα και πριν φύγει από την Κύπρο άρχισε μια περιοδεία για να αποχαιρετήσει τους συνεργάτες του. Την περιόδο αυτή του Πάλμερ ο λαός μας την θεωρούσε ως μία από τις σκληρότερες της Αγγλικής κατοχής.

Ένα από τα χωριά που θα επισκεπτόταν ο Πάλμερ ήταν και το χωριό μου. Οι Ασσιώτες είχαν κινητοποιηθεί εναντίον της επίσκεψης του και με υπόμνημα που είχαν υπογράψει 288 ενήλικες άρρενες κάτοικοι προς τον Κυβερνήτη μέσω του Διοικητή Αμμοχώστου, ζητούσαν επαναφορά του παλαιού εκλογικού συστήματος διακυβέρνησης.

Μετά την επίσκεψη του Πάλμερ στο χωριό μας δημιουργήθηκαν επεισόδια και ο Διοικητής Αμμοχώστου αναγκάστηκε να μεταβεί στην Ασσια προσωπικά. Όπως ανέφερε επίσημη ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε στον τύπο στις 29/3/1939, ο Διοικητής "προειδοποίησε εκείνους οι οποίοι ανεμίχθησαν εις ορισμένα πρόσφατα επεισόδια εν τω χωρίω περί των συνεπειών οιασδήποτε επαναλήψεως των πράξεων των. Εις Αζάς όστις ετήρησεν στάσιν εχθρικήν προς την διακυβέρνησιν επαύθη". (Πρόκειται για τον Γεώργιο Ρούσου-Γιώρκιο).

Από την αστυνομία συνελήφθησαν οι Αντώνης Ρωσσίδης, δικηγορικός υπάλληλος, και ο συνάδελφος του Δημήτρης Βογιατζής, ενώ μετέβαιναν στις 23 Μαρτίου στην Ασσια. Οι αστυνομικοί τούς σταμάτησαν και τους υπέβαλαν σε έρευνα και όπως έγραψε η εφημ. "Ελευθερία", πάνω τους βρέθηκε δακτυλογραφημένη επιστολή παραιτήσεως του κοινοτάρχη Άσσιας. Επί του Δ. Βογιατζή ανευρέθη υπό της αστυνομίας τύπος δακτυλογραφημένης αιτήσεως απευθυνόμενης προς την Α.Ε. τον Κυβερνήτη δια της οποίας εδηλούτο ότι ο Μουκτάρης Άσσιας υπέβαλλε την παραίτησή του, διότι αντελήφθη ότι όσα εξεφώνησε προς την Α.Ε. τον Κυβερνήτη δεν ανταποκρίνοντο προς τας επιθυμίας των ομοχωρίων του. Λόγω δε της αποδοκιμασίας ταύτης υποβάλλει παραίτησιν και παρακαλεί όπως αυτή γίνει αποδεχτή".

Ο Β Παγκόσμιος Πόλεμος

Η έναρξη του Β ' Παγκοσμίου Πολέμου μάς βρήκε και πάλιν υπό Αγγλική κατοχή. Η Αγγλική διακυβέρνηση χαλάρωσε, το αγγλικό ραδιόφωνο εκθείαζε τον Ελληνικό στρατό και οι Άγγλοι άρχισαν να αλωνίζουν το νησί δίνοντας υποσχέσεις για την Κυπριακή υπόθεση. Ο καταπιεσμένος από τον Κυβερνήτη Πάλμερ Κυπριακός λαός πίστεψε ότι πλησίαζε η μέρα και της δικής του Ελευθερίας.

Στο χωριό μου οι Άγγλοι έστειλαν δυο αξιωματικούς. Ο ένας μιλούσε Ελληνικά. Κάλεσαν τους χωρικούς σε δύο χωριστές συγκεντρώσεις στην ενορία Αγίου Ιωάννου Προδρόμου και στην ενορία Αγίου Γεωργίου.
Ο ελληνομαθής αξιωματικός μίλησε στους κατοίκους και τους κάλεσε να εγγραφούν στον Αγγλικό στρατό ως εθελοντές γιατί η Κύπρος, όσο και οι ίδιοι προσωπικά, θα είχαν μεγάλη ωφέλεια. Θα έπαιρναν μάλιστα και μισθό 2 ½ σελίνια την ημέρα!

Οι κάτοικοι του χωριού μου ζήτησαν να καταταγούν στον Ελληνικό στρατό και ο Άγγλος αξιωματικός τους εξήγησε πως τον ίδιο ακριβώς σκοπό θα υπηρετούσαν τόσο στον Ελληνικό όσο και στον Αγγλικό στρατό. "Εδώ είναι ένας κοινός αγώνας για την ελευθερία όλων των λαών του κόσμου", τους είπε.

Η επιθυμία των Ελλήνων της Κύπρου ήταν να μεταβούν στην Ελλάδα και να πολεμήσουν μαζί με τ' αδέλφια τους. Ο ενθουσιασμός τους ήταν τόσο μεγάλος που εντυπωσίασε το "Φόρεϊν Όφις" το οποίο έστειλε προς τον τότε Βρετανό Πρέσβη στην Αθήνα Σερ Μάικλ Παλαιρέτ τηλεγράφημα, στο οποίο κοινοποιούσε την ασυγκράτηση αυτή επιθυμία των Ελλήνων της Κύπρου, αναφέροντας τα ακόλουθα: "Η είσοδος της Ελλάδας εις τον πόλεμον είχεν ως επακόλουθον εις Κύπρον μίαν συρροήν Κυπρίων εις το Ελληνικόν Προξενείον, οι οποίοι προσφέρονται όπως μεταβούν και πολεμήσουν εις τας τάξεις του Ελληνικού στρατού". Οι Βρετανοί όμως δεν ικανοποίησαν την επιθυμίαν αυτή των Κυπρίων και σχημάτησαν το "Κυπριακό Σύνταγμα", το οποίο υπαγόταν στον Αγγλικό στρατό.

Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος τέλειωσε. Οι φίλοι και σύμμαχοι μας Άγγλοι ξέχασαν αυτά που υπόσχονταν. Ο Κυπριακός Ελληνισμός βλέποντας τα όνειρα και τις ελπίδες του να σβήνουν με τα "ουδέποτε" του Χόπκισον και την επιβολή και πάλιν σκληρών και ανελεύθερων μέτρων αποφάσισε να διεκδικήσει δυναμικά την ελευθερία του.

Το ενωτικό Δημοψήφισμα της 15ης του Γενάρη 1950

Από την ηλικία των εντεκάμισι χρόνων που ήμουνα τότε, παραμένουν ζωντανές στη μνήμη μου οι άκρως συγκινητικές στιγμές που έζησα κατά την ιστορική πλέον ημέρα του Ενωτικού Δημοψηφίσματος.

Τη μέρα αυτή ο λαός μας ενωμένος, ανεξάρτητα από την κομματική του τοποθέτηση προσήλθε στις εκκλησίες με ευλάβεια και δέος ιερό. Έχοντας το ένα του χέρι στη καρδιά και με το άλλο κάνοντας το σταυρό του, έβαζε την υπογραφή του στις δέλτους του Ενωτικού Δημοψηφίσματος, παρακαλώντας τον Θεό να αξιώσει την Κύπρο μας να ενωθεί με τη μάνα Ελλάδα.

Στο χωριό μου λειτούργησαν δύο κέντρα για τη συλλογή των υπογραφών. Το ένα ήταν στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και το άλλο στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Από νωρίς τα επιτελεία για τη συλλογή των υπογραφών πήραν τις θέσεις τους και οι καμπάνες των εκκλησιών άρχισαν να κτυπούν χαρμόσυνα καλώντας το λαό να προσέλθει για να εκτελέσει το ιερό του καθήκον. Η προσέλευση των κατοίκων ήταν καθολική.

Στον περίβολο των εκκλησιών νέοι που προέρχονταν από το χώρο των δύο Σωματείων της κοινότητάς μας τραγουδούσαν Εθνικά τραγούδια, σκορπώντας μεταξύ των κατοίκων ρίγη συγκινήσεως και ενθουσιασμού. Μου μένουν αξέχαστες οι στιγμές που έφθασαν στο χωριό μας εκπρόσωποι της Εθναρχίας και των Οργανώσεων που είχαν αναλάβει την οργάνωση του Δημοψηφίσματος. Οι κάτοικοι τούς υποδέχθηκαν με τα εξαπτέρυγα των εκκλησιών, με σημαίες και λάβαρα των Σωματείων, κραυγάζοντας Ενωτικά συνθήματα και τραγουδώντας το "Σκέπασε μάνα σκέπασε γαλανομάτα κόρη" και το "Η Κύπρος μας που στέναζε". Εμείς πιτσιρικάδες τότε ακολουθούσαμε με περηφάνια την αντιπροσωπεία από την εκκλησία του Άη Γιάννη στην εκκλησία του Άη Γιώργη, όπου έγινε δέηση. Ο κόσμος προσευχόταν και παρακαλούσε τον θεό να βοηθήσει να ενωθεί η Κύπρος με τον Εθνικό της κορμό.

Τα αποτελέσματα του Δημοψηφίσματος στο χωριό μας ήταν:
Εκκλησία Αγίου Γεωργίου ψήφισαν 622 άτομα
Εκκλησία Τιμίου Προδρόμου ψήφισαν 514 άτομα
Ο αριθμός των 1136 ατόμων που ψήφισαν στο χωριό μας αποτελούσε το σύνολο των ενηλίκων κατοίκων που είχαν δικαίωμα ψήφου.

Η ένταξη μας στην ΕΟΚΑ

Όπως ήταν φυσικό από την πρώτη μέρα που οι Αρχηγοί Μακάριος και Διγενής άρχισαν τον απελευθερωτικό μας αγώνα, οι Ελληνικές καρδιές των Ασσιωτών τον δέχτηκαν με συγκίνηση. Μια ομάδα από ενθουσιώδεις νέους αρχίζει τις προσπάθειες και σε λίγες μέρες κατορθώνει να συνδεθεί με την ΕΟΚΑ. Σχηματίζεται η πρώτη επταμελής ομάδα και από τότε, όλα γίνονται πάνω σε οργανωμένη βάση.

Η σύνδεση μας με την ΕΟΚΑ έγινε τον Μάη του 1955, μέσω του Λεοντή Τουμπουρή από την Άσσια και του Καλλή Σάββα Σουτζή από τη Λύση.

Την πρώτη ομάδα ανέλαβαν να οργανώσουν οι Γεώργιος Δ. Καφάς και Χαράλαμπος Προδρόμου. Σε λίγες μέρες η ομάδα ήταν έτοιμη. Την αποτελούσαν οι: Γεώργιος Καφάς, Χαράλαμπος Προδρόμου, Γιάννης Νίκας, Γεώργιος Σωφρονίου, Παναγιώτης Γ. Μανή, Παναγιώτης Φωτίου και Δημήτρης Γ. Κούππας. Ως ομαδάρχης ανέλαβε ο Γεώργιος Δ. Καφάς.

Η πρώτη ενέργειά μας ήταν η ανάρτηση της Ελληνικής σημαίας στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού μας και η αναγραφή συνθημάτων σε περίοπτα μέρη και στους τοίχους σπιτιών του χωριού.

Περί το τέλος του Μάη, μας ειδοποίησε ο σύνδεσμος μας με την Οργάνωση, Καλλής Σουτζής ότι έπρεπε να πάμε στη Λύση γιατί μας ήθελε ο τομεάρχης μας. Πήγαν οι Γέωργιος Καφάς και Χαράλαμπος Προδρόμου στους οποίους έγινε εκπαίδευση για κατασκευή βομβών.

Τον Ιούνη του 1955, ανέλαβε ως σύνδεσμος μας με την Οργάνωση ο γιατρός Χαράλαμπος Δημητρίου Κούτας, από την Κοντέα. Προτεραιότητά μας ήταν η ανεύρεση και αγορά πιστολιών από ιδιώτες. Πράγματι βρήκαμε και αγοράσαμε τρία πιστόλια, τα οποία παραδώσαμε στο γιατρό.

Την ίδια περίοδο έγιναν μέλη της ομάδας μας και οι: Γεώργιος Κωστρίκκης, Παναγιώτης Κακουρής, Ανδρέας Ν. Κούππας, Θεόδωρος Μαύρη, Απόστολος Γ. Χατζηαποστόλου και Κώστας Λακκοτρύπης.

Μεταφορά χειροβομβίδων και παρ' ολίγον σύλληψη μας

Ιούλης 1955. Ο απελευθερωτικός αγώνας της ΕΟΚΑ φούντωσε πλέον για καλά. Η ομάδα μας πήρε την τελική της σύνθεση και οι αγωνιστές που την αποτελούσαν ήταν έτοιμοι να αγωνιστούν με κάθε τρόπο για την πραγματοποίηση των σκοπών που η πατρίδα μας είχε τάξει.

Επικεφαλής της ομάδας μας ήταν ο Γιώργος Καφάς και η επιθυμία μας για δράση διαβιβαζόταν από αυτόν προς τους υπευθύνους του τομέα μας.

Ήταν η δεύτερη Κυριακή του Ιούλη που ειδοποιηθήκαμε για να παραλάβουμε από τη Λύση έξι χειροβομβίδες επιτοπίου κατασκευής.

Μαζί με τον Γιώργο Καφά ξεκινήσαμε πρωί - πρωί με τα ποδήλατά μας για τη Λύση. Φθάσαμε στον κύριο δρόμο Λευκωσίας Αμμοχώστου. Πήραμε από μια τσάντα μέσα στις οποίες υπήρχαν από τρεις χειροβομβίδες σε μη χρησιμοποιήσιμη κατάσταση (οι επικρουστήρες δεν ήταν τοποθετημένοι στη θέση τους) και αφού τις κρεμάσαμε πάνω στα τιμόνια των ποδηλάτων μας, ξεκινήσαμε για το χωριό μας. Είχαμε φθάσει μέχρι τη Βατυλή και ακολουθούσαμε τον κύριο δρόμο. Στη στροφή όμως του δρόμου, είδαμε μπροστά μας και σε απόσταση 60 περίπου μέτρων τον τότε Τούρκο λοχία της αστυνομίας στην περιοχή μας Χασανάκη, να έρχεται προς το μέρος μας. Το βλέμμα του ήταν στραμμένο προς τη φάρμα του Ακκίφη. Η καρδιά μας κτύπησε και ήταν βέβαιο ότι αν μας έβλεπε οπωσδήποτε θα μας ερευνούσε. Κατά καλή μας τύχη, βρέθηκε στα δεξιά μας το μονοπάτι που οδηγούσε στο πίσω μέρος του σπιτιού του Μιχάλη Ζαχαριάδη, η πλευρά του οποίου ήταν καλυμμένη με πυκνό φράχτη από κυπαρίσσια κι έτσι μας πρόσφερε κάλυψη.

Αστραπιαία γυρίσαμε τα ποδήλατα κι ακολουθήσαμε με μεγάλη ταχύτητα το μονοπάτι. Βγήκαμε στο δρόμο που οδηγούσε από άλλη διαδρομή προς το χωριό μας. Ο Χασανάκης, ο οποίος πάντοτε οπλοφορούσε, δεν μας αντελήφθηκε κι έτσι γλιτώσαμε από βέβαιη σύλληψη.

Οι δολοπλοκίες των Αγγλων - Γεγονότα στην Αφάνεια

Το πιο κάτω γεγονός, όπως καταχωρείται για να παραμείνει στην Ιστορία, συνέβη στις 26 του Μάη του 1956.

Κατά την περίοδο εκείνη, ο αγώνας της ΕΟΚΑ βρισκόταν ήδη σε ζηλευτά επίπεδα δράσης σ' όλους τους τομείς και οι Άγγλοι επεστράτευσαν τον τούρκικο παράγοντα σε μια προσπάθεια ανοικτής σύγκρουσης με το Ελληνικό στοιχείο, γνωστή τακτική του "Διαίρει και Βασίλευε".

Την πιο πάνω ημερομηνία, Σάββατο βράδυ, Τούρκοι ένοπλοι, καλυπτόμενοι από το σκοτάδι, πυροβόλησαν εναντίον ανύποπτων θαμώνων ελληνικού καφενείου στο γειτονικό με την Άσσια μικτό χωριό Αφάνεια. Από τους πυροβολισμούς εφτά συνολικά αθώοι Έλληνες, μεταξύ των οποίων και ο ιερέας παπα-Νικόλαος Γεωργίου, τραυματίσθηκαν και μεταφέρθηκαν στο Νοσοκομείο Αμμοχώστου.

Η είδηση διαδόθηκε αμέσως στην Αφάνεια, όπου οι Έλληνες κάτοικοι της, παρά την αγανάκτηση τους, ένιωθαν αδυναμία ν' αντιδράσουν αποτελεσματικά στην τουρκική πρόκληση. Μερικοί προσέτρεξαν στη γειτονική Ασσια όπου ανέφεραν τα γεγονότα στους ανύποπτους Ασσιώτες. Ταυτόχρονα άλλοι άρχισαν να κτυπούν την καμπάνα του χωριού τους στην εκκλησία του Αγίου Αρτεμίου. Το επίμονο κτύπημα της καμπάνας σε ώρες ακατάλληλες εσήμαινε για τους χωρικούς "συναγερμός" για κάτι κακό που συνέβαινε.

Χωρίς δεύτερη σκέψη εκατοντάδες Ασσιώτες, νέοι και γέροι, με αυτοκίνητα και περπατητοί ξεκίνησαν αυθόρμητα για την Αφάνεια. Για όπλα, εκτός από την ψυχή, είχαν μαζί τους γεωργικά εργαλεία, όπως φτυάρια, αξίνες, μαχαίρια κ.ά.

Με την ορμή του αδικημένου, μπήκαν στην Τουρκική συνοικία. Τότε οι Τούρκοι άρχισαν να εκκενώνουν το χωριό, φεύγοντας προς το αμιγές τουρκικό χωριό Αγυιά Κεπήρ. Μερικοί Τούρκοι διέφυγαν με μοτοσικλέτες προς τη Λευκωσία και ειδοποίησαν τον ηγέτη τους Φαζίλ Κουτσιούκ, ο οποίος σε 30-40 λεπτά βρισκόταν στην περιοχή επικεφαλής φάλαγγας αγγλικών τεθωρακισμένων.

Ένας Τουρκοκύπριος αστυνομικός στην προσπάθεια του να μεταβεί στο τουρκικό χωριό Ορνίθι για ενισχύσεις, ανεκόπη και εφονεύθη. Συνεπιβάτης του κατόρθωσε να διαφύγει.

Με την άφιξη των Αγγλικών στρατευμάτων, άρχισε η ρίψη πυροβολισμών εναντίον των Ελλήνων, ένας από τους οποίους, ο Κώστας Φλώρου, εφονεύθη και δεκάδες συνελήφθησαν. Οι υπόλοιποι διαμέσου των αγρών επέστρεψαν στην Ασσια.

Πιστεύω ότι το σχέδιο των Αγγλοτούρκων να τρομοκρατήσουν τους κατοίκους Αφάνειας απέτυχε από τη θυελλώδη επέλαση των Ασσιωτών, τη μαζική αντίδραση των οποίων, οι εγκέφαλοι που το κατέστρωσαν δεν υπολόγισαν. Εκείνο όμως που πέτυχαν ήταν η δημιουργία έντασης και διαχωρισμού των Ε/Κ και Τ/Κ.

Γεγονότα και στην Ασσια

Το ίδιο βράδυ η γνωστή ομάδα των προδοτών στην περιοχή, εκμεταλλευόμενη την έξαψη των πνευμάτων που επικρατούσε και προφανώς βάσει σχεδίου των Άγγλων, των οποίων εκτελούσαν οδηγίες, έβαλαν φωτιές σε μερικές περιφράξεις των φτωχικών τουρκικών σπιτιών στην Άσσια. Οι περιφράξεις ήταν συνήθως με το γνωστό θάμνο παλλούρα, ήταν εύφλεκτες, ιδιαίτερα το καλοκαίρι και προκάλεσαν πύρινες γλώσσες που τρομοκράτησαν πράγματι τους λίγους Τουρκοκύπριους, που δεν γνώριζαν τους πραγματικούς εμπρηστές. Μέχρι τότε, ούτε η ΕΟΚΑ ούτε οποιοσδήποτε άλλος διανοήθηκε να ενοχλήσει τους χωρικούς αυτούς, οι οποίοι είτε ήταν αγρότες στα λιγοστά κτήματά τους είτε εργάζονταν σαν εργάτες σε ελληνικές περιουσίες και εργοστάσια.

Όταν ξημέρωσε η Κυριακή, μάταια οι Ελληνες τους διαβεβαίωναν ότι ο εμπρησμός προερχόταν από αγγλικό δάκτυλο και τους καθησύχαζαν ότι δεν είχαν να φοβηθούν τίποτε. Ο βραδινός εφιάλτης που τους προκάλεσε η αγγλική Ιντέλλινζενς Σέρβις με τα όργανά της τους οδήγησε στην απόφαση να φύγουν ομαδικά από την Άσσια. Φόρτωσαν τα πράγματά τους σε αυτοκίνητα και αφού αποχαιρέτησαν γνωστούς, φίλους και γείτονες εγκατέλειψαν την Άσσια.

Ο διαχωρισμός των δύο κοινοτήτων άρχισε να μπαίνει για καλά σ' εφαρμογή. Αργότερα η Τ/Κ ηγεσία, διαστρεβλώνοντας τα γεγονότα της μετοικήσεως των Τούρκων κατοίκων Άσσιας, προσπάθησε να τα εκμεταλλευθεί καταγγέλλοντας τη δική μας πλευρά στην Υπεπιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Το Σωματείο ΑΤΕ-ΠΕΚ Άσσιας με επιστολή του προς την εν λόγω Επιτροπή διέψευσε τους Τουρκικούς ισχυρισμούς, τονίζοντας ότι ουδείς των Τ/Κ Άσσιας απειλήθηκε ή υπέστη οιονδήποτε κακό από μέρους των Ελλήνων κατοίκων Ασσιας.
Πιο αναλυτικά η επιστολή έλεγε:

"Επειδή περιήλθε εις γνώσιν μας ότι μερικοί Τούρκοι κατέθεσαν προς Υμάς ότι 39 οικογένειαι Τούρκων κατοίκων Άσσιας εγκατέλειψαν το χωρίον μας, εξαναγκασθέντες προς τούτο υπό των κατοίκων Άσσιας και επειδή ο ισχυρισμός ούτος είναι ψευδής και τελείως ανυπόστατος ως προς το γεγονός ότι εξαναγκάσθηκαν και ως προς τον αναφερθέντα αριθμόν οικογενειών και επειδή η επιθυμία μας είναι να πληροφορηθήτε την πραγματικήν κατάστασιν, λαμβάνομεν την τιμήν να φέρωμεν εις γνώσιν σας τα κάτωθι:
(1) Μέχρι της 26.5.56 εις το χωρίον Άσσια διέμενον εν όλω 60 περίπου Τούρκοι. Μετά την 26.5.56, ημέραν καθ' ην οι Τούρκοι του χωρίου Αφάνεια επετέθησαν δια πυροβόλων όπλων εναντίον των Ελλήνων κατοίκων Αφάνειας εν καιρώ νυκτός οι Τούρκοι κάτοικοι Άσσιας εγκατέλειψαν το χωρίον, φοβηθέντες, ίσως, μήπως οι Έλληνες κάτοικοι Ασσιας τους προξενήσουν κακόν.
(2) Εξ αυτών περί τα 25 πρόσωπα εγκατεστάθησαν εις το γειτονικόν χωρίον Βατυλή όπου πλεονάζει το Ελληνικόν στοιχείον. Περί τα 20 έως 25 πρόσωπα εγκατεστάθησαν εις την Αμμόχωστον. Μια οικογένεια εκ 5 ατόμων του Μεχμέτ Μουσή εγκατεστάθη εις το τουρκικόν χωρίον Μπέκ-Γιο-Γιού, διότι ο υιός τους ήτο εγκατεστημένος εκεί προ 2-3 ετών. Ο Αρίφ Μεχμέτ και ο Μεχμέτ Αρίφ μετά των συζύγων των εγκατεστάθησαν εις Λευκωσίαν, όπου είναι εγκατεστημένα τα τέκνα των. Ο Χουσεΐν Αχμέτ εγκατεστάθη εις Λάρνακα.
(3) Εκ των ανωτέρω μερικοί μόνον έχουν περιουσίαν εις το χωρίον μας. Ο Πεγιάζ Χουσεΐν το 1956 και το 1957 είχεν σπαρτά ιδικά του και μετά του Αρίφ Μεχμέτ μετέφερε τα δεμάτια του εις το εν Ασσια αλώνι του, το οποίον είναι μεταξύ αλωνιών ιδικών μας, τα αφήκε εκτεθειμένα επί έναν περίπου μήνα, έπειτα τα αλώνισε χωρίς να ενοχληθή καν. Ωσαύτως εκοιμάτο επί ημέρας εις την εν Ασσια οικίαν του. Ο Χασάν Ζορπάκ όστις εγκατεστάθη εις Βατυλήν είχεν και έχει ενοικιασμένον περιβόλι από τον εγχώριον μας Χριστοφή Χ" Καννέ, το οποίον μέχρι σήμερον εξακολουθεί να καλλιεργεί ομού με άλλον περιβόλι ιδικόν του, ευρισκόμενα και τα δυο μεταξύ των περιβολιών μας και πλησίον του χωρίου. Ο Αρίφ Μεχμέτ, τα κτήματά του άλλα μεν έσπειρεν ο ίδιος και άλλα ενοικίασε εις Έλληνας κατοίκους. Ούτος σχεδόν κάθε βδομάδα πριν μεταβή εις Λονδίνον προς επίσκεψιν του εκεί υιού του, ήρχετο εις το χωρίον μας. Ωσαύτως ο Μεχμέτ Αρίφ ήλθεν εις Άσσιαν και ενοικίασεν τα κτήματά του εις Έλληνας κατοίκους Άσσιας. Αμφότεροι οι ανωτέρω ουδέποτε υπήρξαν γεωργοί, αλλά τα κτήματά των πάντοτε ενοικίαζον εις τρίτους.
Αναφέροντες τα ανωτέρω προς υμάς θέλομεν να πεισθήτε ότι πάσα
αντίθετος πληροφορία ην τυχόν έχετε εν σχέσει με τους Τούρκους κατοίκους Άσσιας είναι αναληθής, ψευδής και ανυπόστατος".
Η επιστολή αυτή γράφτηκε μετά από σύσκεψη που έγινε στο οίκημα της Αγροτικής Τοπικής Ένωσης (ΑΤΕ-ΠΕΚ) Ασσιας. Στη σύσκεψη αυτή πήραν μέρος όλα τα μέλη της επιτροπής του Σωματείου, εγώ ως υπεύθυνος της ΕΟΚΑ στο χωριό και ο Χριστάκης Πιτράς ως υπεύθυνος της ΠΕΚΑ, ο οποίος και ετοίμασε την επιστολή. Μετά από την καταγραφή όλων ανεξαιρέτως των Τουρκοκυπρίων ομοχωρίων μας, διαπιστώσαμε ότι ο πραγματικός αριθμός τους, δεν ξεπερνούσε τα 60 άτομα. Γνωρίζοντας πρόσωπα και πράγματα καταγράψαμε ονομαστικά όλες τις οικογένειες με όλα τα μέλη που τις αποτελούσαν και οι Τ/Κ κάτοικοι Άσσιας, πέραν πάσης αμφιβολίας ήταν περίπου 60 άτομα.

Με λύπη μου διάβασα στο βιβλίο "ΑΣΣΙΑ. Ζωντανές μνήμες βαθιές ρίζες μηνύματα επιστροφής", έκδοση του Πολιτιστικού Συνδέσμου "Η ΑΣΣΙΑ" 1983, να καταγράφεται στη σελίδα 9 ότι στην Ασσια κατοικούσαν μέχρι το 1957 και 300 περίπου Τουρκοκύπριοι. Όπως αναφέρω και πιο πάνω οι Τ/Κ της Άσσιας ήσαν περίπου 60, μικροί και μεγάλοι, άντρες και γυναίκες. Αυτοί εγκατέλειψαν το χωριό μας στις 27.5.1956 μετά τα γεγονότα στην Αφάνεια και την πυρπόληση μερικών φρακτών από παλλούρες που διέπραξαν γνωστοί πράκτορες των Άγγλων και όχι το 1957 όπως αναφέρεται στο βιβλίο "Η ΑΣΣΙΑ". Δυστυχώς την αθέλητη αυτή ανακρίβεια πήραν και άλλοι και την έχουν καταγράψει σε άλλες εκδόσεις που αφορούν την κοινότητά μας.

Το χειρότερο όμως ατόπημα που έγινε κατά τη γνώμη μου, είναι οι πληροφορίες που κάποιοι Ασσιώτες, δεν γνωρίζω ποιοι είναι αυτοί, έδωσαν προς τον Αμερικανό πρέσβη Ρόμπερτ Ντίλλον που το Στέϊτ Ντηπάρντμεν όρισε για να διευθύνει την έρευνα για την τύχη των Αμερικανών πολιτών που είναι αγνοούμενοι από την Τουρκική εισβολή του 1974, μεταξύ των οποίων και δύο Ασσιώτες, οι Κυριάκος Λεοντίου και Ανδρέας Κασάπης. Τις πληροφορίες αυτές ο Ντίλλον της έχει καταγράψει στην έκθεσή του που δημοσιεύθηκε την 1η Ιουνίου 1998. Το περιεχόμενο της έκθεσης που αφορά τους δυο ομοχωρίους μας Αμερικανούς υπηκόους, τον αγνοούμενο Λεόντιο Λεοντίου και την κοινότητα μας γενικά, ο Ντίλλον ισχυρίζεται ότι πήρε από Ασσιώτες. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, αποτελούν ντροπή για αυτούς που έδωσαν τις πληροφορίες αυτές. Εν πάση περιπτώσει από κανέναν αρμόδιο ή Αρχή έγινε οποιαδήποτε διόρθωση και τα στοιχεία παραμένουν όπως ακριβώς τα έχει καταγράψει ο πρέσβης κ. Ντίλλον.

(Αποσπάσματα από το βιβλίο του Γιάννη Νίκα "Αναπολώντας τον Αγώνα του 1955 - 59, Προσωπικές Μαρτυρίες")